Zes op de tien Spaanse kastelen dreigen te verdwijnen

Spanje telt duizenden kastelen en verdedigingswerken, maar een groot deel verkeert in slechte staat. Door gebrek aan investering, jaren van verwaarlozing en soms zelfs misbruik raken veel kastelen langzaam in verval. Experts waarschuwen dat meer dan de helft van alle Spaanse kastelen het risico loopt gedeeltelijk of volledig in te storten.

Kunstcriticus Gaya Nuño noemde Spaanse kastelen ooit “vivero de ruina con oficio de cantera” — plekken die vanzelf vervallen en tegelijk als steengroeve worden gebruikt. Die omschrijving blijkt nog steeds treffend. Veel kastelen zijn al bijna duizend jaar aan hun lot overgelaten, terwijl er pas ongeveer een eeuw serieus aandacht is voor behoud en restauratie, meldt de Spaanse krant ELPAÍS. Architect Ignacio Gil Crespo benadrukt dat Spanje nog steeds niet precies weet hoeveel kastelen er zijn en in welke staat ze verkeren. Veel forten zijn nooit officieel geregistreerd of onderzocht. Zonder dat overzicht is gericht behoud bijna onmogelijk.

Compleet overzicht van het erfgoed ontbreekt

Experts waarschuwen dat Spanje eerst moet vastleggen wat het bezit. Zonder een volledig overzicht dreigt een deel van het erfgoed te verdwijnen voordat het überhaupt is gedocumenteerd. Archeoloog Miguel Ángel Bru vindt het beschamend dat Spanje geen volledige inventaris heeft, terwijl landen als Frankrijk en Duitsland dat al jaren wel hebben. Het enige officiële register dateert uit 1968 en is sterk verouderd. De Asociación Española de Amigos de los Castillos telt inmiddels meer dan 10.000 kastelen, maar verwacht dat het werk nog lang niet klaar is. Het echte aantal kan bijna het dubbele zijn.

Een groot struikelblok is de bestuurlijke versnippering. Elke autonome regio heeft eigen regels voor erfgoedbeheer, soms zelfs in strijd met de nationale wet van 1985. Daardoor ontbreekt een gezamenlijke aanpak en blijft veel erfgoed tussen de regels door vallen.

Instortingen komen regelmatig voor

De slechte staat van veel kastelen werd opnieuw zichtbaar toen in maart een toren van het kasteel van Escalona in Toledo instortte. De beelden gingen viraal, maar volgens onderzoekers zijn dit soort instortingen helemaal niet uitzonderlijk. Ook in kastelen zoals Almonacid in Toledo, Peñarroya in Ciudad Real en in verschillende stadsmuren, bijvoorbeeld in Salamanca of Lugo, komen regelmatig delen naar beneden. Bru schat dat zes op de tien kastelen gevaar lopen volledig in te storten. Bij kleinere afbrokkelingen gaat het zelfs om acht op de tien.

Natuurlijke oorzaken en menselijke fouten

Veel kastelen raakten in verval omdat ze hun functie verloren. Zodra een fort niet meer nodig was voor verdediging, werd het achtergelaten. Sommige staan al duizend jaar ongebruikt. Ook de ondergrond speelt een rol: erosie en aardverschuivingen veroorzaken scheuren en verzakkingen, zoals bij het kasteel van La Raya in Soria.

Daarnaast zijn er menselijke oorzaken. In het verleden werden kastelen vaak gebruikt als steengroeve: dorpsbewoners haalden stenen weg om huizen te bouwen. In Maderuelo in Segovia zijn deze stenen nog steeds in veel gevels te zien. Ook slecht uitgevoerde restauraties richten schade aan, bijvoorbeeld door het gebruik van beton of cement dat niet ademt en muren juist verzwakt.

Voorbeelden van kastelen in gevaar

Sommige kastelen zijn er zo slecht aan toe dat experts al jaren waarschuwen voor een totale instorting. Een bekend voorbeeld is het kasteel van Oreja, op de grens van Toledo en Aranjuez. Het gebouw heeft grote structurele problemen en wordt bovendien misbruikt: er hebben mensen geslapen en er zijn zelfs illegale ravefeesten gehouden.

Ook de toren van Mota del Marqués in Valladolid is berucht. De toren lijkt doormidden gesneden en hangt als het ware in de lucht, klaar om op een dag naar beneden te komen. Andere kastelen die langzaam verdwijnen zijn onder meer San Leonardo de Yagüe in Soria en Cea in León. Tegelijkertijd zijn er ook positieve voorbeelden, zoals restauraties in Belmonte de Campos in Palencia en Ucero in Soria.

Toerisme bepaalt vaak de investering

Volgens Bru wordt er vooral geïnvesteerd in kastelen die toeristisch interessant zijn. De noodzaak van behoud staat daarbij niet altijd centraal. Kastelen op afgelegen plekken blijven daardoor vaak aan hun lot overgelaten. Toch zien sommige experts ook kansen. Spanje heeft nog veel middeleeuwse kastelen die relatief authentiek zijn gebleven. Dat is uniek in Europa. Maar juist omdat ze niet zijn aangepast aan moderne functies, weet men soms niet goed wat ermee te doen.

Een erfenis die moet worden vastgelegd

Gil Crespo benadrukt dat onze tijd slechts een korte fase is in de lange geschiedenis van deze monumenten. Hij vindt dat de belangrijkste taak nu is om kastelen te behouden en goed te documenteren, zodat toekomstige generaties weten wat er stond en waarom het belangrijk was.

Kasteel op unieke plek in Spaans natuurgebied Cabo de Gata nog steeds te koop