Judith Goeree
In het kleine dorp Carboneras de Guadazaón (Cuenca, Castillië la Mancha) groeit de bezorgdheid over de komst van een vijfde megastal voor varkens. Als het project doorgaat, telt het dorp straks gemiddeld 24 varkens per inwoner. De lokale vereniging Pueblos Vivos Cuenca luidt de noodklok over de impact op milieu, waterkwaliteit en leefbaarheid.
De vijfde megavarkenshouderij in het gebied is koren op de molen van Pueblos Vivos Cuenca, een burgervereniging die is opgericht in juli 2017. Ze is ontstaan uit een samenwerking tussen bewoners van verschillende dorpen in de provincie Cuenca en de milieugroep Ecologistas en Acción Cuenca. Ze vertegenwoordigden een collectieve reactie op de snelle opkomst van grootschalige varkenshouderijen in de regio.
Strategische omzeiling van milieubeoordeling
Het nieuwe project voor de megavarkenshouderij in Carboneras de Guadazaón, ingediend door het bedrijf Ficaporc S.L., voorziet in een installatie voor 1.995 mestvarkens. Daarmee blijft het net onder de grens van 2.000 dieren, die een reguliere milieueffectbeoordeling verplicht zou maken. Volgens Pueblos Vivos Cuenca is dit een bewuste strategie: eerst een vereenvoudigde beoordeling aanvragen en later uitbreiden.
Deze vereenvoudigde procedure vereist minder diepgaand onderzoek en verloopt sneller dan de reguliere route. De vereniging waarschuwt dat dit leidt tot onvoldoende bescherming van het milieu en de volksgezondheid. Eerdere voorbeelden in de regio bevestigen deze werkwijze. Zo groeide een bestaande stal in Carboneras sinds 2014 van 1.992 naar bijna 7.000 varkens.
Waterverbruik en mestproductie vergroten risico op nitraatvervuiling
De geplande varkenshouderij zou jaarlijks 4,9 miljoen liter water verbruiken en 4,3 miljoen liter mest produceren. Deze mest wordt uitgereden op omliggende landbouwgrond, wat bijdraagt aan de vervuiling van het grondwater met nitraten. De oorspronkelijke drinkwaterbron van het dorp moest al worden vervangen vanwege te hoge nitraatwaarden.
Volgens het Spaanse ministerie van Volksgezondheid is water met meer dan 50 mg/l nitraat ongeschikt voor consumptie. In recente metingen werd 43 mg/l gemeten in juli 2022 en 35 mg/l in mei 2024. Burgermetingen tonen inmiddels overschrijdingen in meerdere bronnen in de omgeving, met waarden boven de 50 mg/l. Deze metingen worden uitgevoerd door lokale burgernetwerken, bestaande uit bewoners en vrijwilligers die zelfstandig de waterkwaliteit monitoren vanwege zorgen over nitraatvervuiling.
Explosieve groei van veedichtheid in de regio
Carboneras de Guadazaón telt al vier megastallen met samen ruim 17.000 varkens. In combinatie met de naburige dorpen Reíllo en Pajarón komt het totaal op 28.500 dieren binnen een straal van vijf kilometer. Met de nieuwe projecten stijgt dit aantal naar ruim 34.700 varkens.
Volgens Pueblos Vivos Cuenca leidt deze concentratie tot een structurele overbelasting van het gebied. De gecombineerde impact van meerdere veehouderijen heeft directe gevolgen voor de kwaliteit van water, lucht en bodem.
Grenzen aan groei van intensieve veehouderij
Hoewel megastallen bijdragen aan efficiëntie en concurrentiepositie, stuit het model in Spanje steeds vaker op zijn grenzen. De hoge concentratie dieren per locatie vergroot het risico op infectieziekten en vergt intensief gebruik van antibiotica en grondstoffen. Tegelijkertijd neemt de maatschappelijke weerstand toe door de impact op leefomgeving, luchtkwaliteit en het waterverbruik in een droog land.
De Spaanse varkenssector produceert inmiddels meer dan het land zelf consumeert. De afhankelijkheid van export – vooral naar China – maakt het systeem kwetsbaar. Onlangs voerde China een importheffing in van 20 procent op vers en bevroren varkensvlees uit de Europese Unie. Ook Spaanse exporteurs krijgen hiermee te maken. Producten als ham en worsten (embutidos) blijven voorlopig buiten schot, maar de maatregel kan de afzetmarkt voor Spaanse producenten aanzienlijk beperken.
Tegelijkertijd stijgen de kosten voor voer, energie en transport, mede door geopolitieke spanningen en speculatie op wereldmarkten. De combinatie van hogere kosten en dalende export maakt het verdienmodel onzeker.
Ook is het effect op het platteland omstreden. Ondanks het economische belang van megastallen blijkt uit onderzoek van Ecologistas en Acción dat dorpen met intensieve veehouderij juist vaker inwoners verliezen dan vergelijkbare dorpen zonder zulke bedrijven. De beperkte werkgelegenheid, overlast en negatieve invloed op toerisme kunnen juist bijdragen aan verdere ontvolking.
Voorstanders prijzen schaalvoordelen
Voorstanders van de grootschalige varkenshouderijen, zoals gepland in Carboneras de Guadazaón, wijzen echter op de schaalvoordelen, doordat ze efficiënter kunnen produceren en concurreren op de internationale markt. Deze bedrijven dragen vaak bij aan de economische activiteit in dunbevolkte regio’s, onder meer door investeringen, logistiek en afgeleide bedrijvigheid. Ook ontstaat er, ondanks verregaande automatisering, enige werkgelegenheid, vooral in management, dierverzorging en onderhoud van de installaties. Dit kan helpen om de lokale economie te ondersteunen in regio’s met beperkte andere kansen.
Oproep tot reguliere milieubeoordeling en bescherming waterbronnen
De vereniging eist dat het nieuwe project wordt onderworpen aan een reguliere milieueffectbeoordeling. De milieuwet van Castilla-La Mancha staat een reguliere milieubeoordeling toe wanneer er sprake is van gecombineerde milieueffecten door meerdere installaties, of wanneer specifieke milieugevaren optreden, zoals nitraatvervuiling.
Daarnaast roept Pueblos Vivos Cuenca de regionale overheid op om het gebied officieel aan te merken als kwetsbaar voor nitraatvervuiling. Deze status zou strengere controle en regelgeving mogelijk maken om de waterkwaliteit te beschermen.
Bronnen: PeriodicoCLM, Voces de Cuenca, El Diario
Spanje zwaar getroffen door China’s onderzoek naar import varkensvlees