Judith Goeree
Een echte kus van premier Pedro Sánchez en een met AI gemaakte nepzoen met oud-minister José Luis Ábalos hebben in Spanje een politieke strijd ontketend. In aanloop naar de verkiezingen van 29 november zetten partijen steeds vaker kunstmatige intelligentie in. Niet alleen om opvallende beelden te maken, maar ook om kiezers te bereiken en opiniepeilingen te analyseren. Deskundigen waarschuwen voor de risico’s van deze nieuwe campagnemiddelen.
Een kus die miljoenen mensen bereikt
Het begon zaterdag 17 oktober tijdens een verkiezingsbijeenkomst van de socialistische PSOE in Fuenlabrada, bij Madrid. Premier Pedro Sánchez kuste daar zijn vrouw Begoña Gómez, nadat hij had gezegd dat de moeilijkheden die zij samen hadden doorgemaakt hen sterker hadden gemaakt.
De conservatieve Partido Popular (PP) reageerde met een door kunstmatige intelligentie gemaakte afbeelding. Daarop leek Sánchez niet zijn vrouw, maar zijn voormalige minister José Luis Ábalos te kussen.
Met de nepzoen probeerde de PP de positieve aandacht voor Sánchez om te buigen naar zijn banden met Ábalos. De voormalige minister van Transport werd op 22 juni veroordeeld tot 24 jaar en drie maanden gevangenisstraf wegens onder meer corruptie rond de aankoop van mondkapjes tijdens de coronapandemie. Ábalos was jarenlang een vertrouweling van Sánchez en een invloedrijke figuur binnen de PSOE.
Door beide mannen kussend af te beelden, maakte de PP van een romantisch campagnemoment een politieke aanval. Tegelijkertijd probeerde de partij de boodschap van liefde en verbondenheid van de socialisten belachelijk te maken.
De strategie leverde veel aandacht op. De nepzoen werd bijna drie miljoen keer bekeken, ongeveer een miljoen keer meer dan de oorspronkelijke foto.
Spaanse partijen zetten AI steeds vaker in
De gemanipuleerde foto past in een nieuwe socialemediastrategie van de PP. De partij kiest de laatste weken voor scherpere en opvallendere berichten.
Volgens bronnen binnen de PP wordt kunstmatige intelligentie op twee manieren gebruikt. Enerzijds om creatieve beelden en berichten te maken, anderzijds om grote hoeveelheden gegevens te analyseren.
Vooral dat laatste biedt volgens de partij voordelen. Waar het analyseren van een opiniepeiling vroeger dagen kostte, kan AI dat tegenwoordig binnen enkele uren doen.
Ook Vox en de Catalaanse partij Aliança Catalana maken gebruik van kunstmatige intelligentie in hun politieke communicatie. Volgens een onderzoek van het Catalaanse Observatorium voor Ethiek in Kunstmatige Intelligentie (OEIAC) behoren beide partijen tot de meest intensieve gebruikers van AI in desinformatiecampagnes.
Bij Aliança Catalana beschrijft het rapport onder meer het gebruik van gemanipuleerde beelden om xenofobe boodschappen te versterken. Bij Vox wijst het onderzoek vooral op de grootschalige verspreiding van politieke content via sociale media, waarbij steeds geavanceerdere technieken worden ingezet, waaronder AI en het afstemmen van berichten op specifieke gebruikersgroepen.
PSOE zegt terughoudend te zijn
De PSOE zegt voorzichtiger om te gaan met kunstmatige intelligentie. De landelijke partijleiding gebruikt AI vooral om bestaande video’s en geluidsopnamen te verbeteren.
Volgens de socialisten is het niet de bedoeling om nepbeelden te maken die haatcampagnes kunnen aanwakkeren. De partij zegt liever gebruik te maken van humor en ironie.
Toch volgen niet alle regionale afdelingen dezelfde aanpak. In Madrid wordt AI bijvoorbeeld ingezet voor berichten tegen regiopresident Isabel Díaz Ayuso. De landelijke partijleiding laat de regionale afdelingen daarin vrij.
Ook binnen andere linkse politieke organisaties wordt AI gebruikt, bijvoorbeeld om televisiefragmenten te selecteren en mediaoptredens van politici te volgen. Het maken van kunstmatige beelden wordt daarbij bewust vermeden.
Deskundigen waarschuwen voor desinformatie
Politicoloog Ainara Villaño ziet grote risico’s in de toenemende inzet van AI tijdens verkiezingscampagnes. Volgens haar draait politieke communicatie steeds meer om emoties en het trekken van aandacht.
Het probleem is dat gemanipuleerde beelden werkelijkheid en fictie door elkaar laten lopen. De kus tussen Sánchez en Ábalos heeft nooit plaatsgevonden, maar het beeld bereikt wel miljoenen mensen.
Bovendien verschuift de aandacht van politieke inhoud naar emotionele reacties. Juist de meest provocerende berichten krijgen vaak de meeste aandacht.
Communicatieadviseur César Calderón wijst erop hoe eenvoudig het is geworden om nepnieuws te produceren. Waar vroeger tijd, geld en technische kennis nodig waren, volstaan tegenwoordig een mobiele telefoon en een paar uur werk.
Of zulke berichten ook daadwerkelijk het stemgedrag beïnvloeden, is volgens hem moeilijk vast te stellen.
Verkiezingen van 29 november als eerste grote test
Kunstmatige intelligentie wordt al langer gebruikt in de Spaanse politiek. Ook parlementsleden maken gebruik van programma’s als ChatGPT, Copilot en Gemini, bijvoorbeeld voor onderzoek, tekstverwerking en het controleren van informatie.
Maar de snelle ontwikkeling van AI maakt het steeds eenvoudiger om overtuigende nepbeelden te verspreiden.
Met de vervroegde parlementsverkiezingen van 29 november in zicht, lijkt kunstmatige intelligentie een steeds grotere rol te gaan spelen in de strijd om de aandacht van Spaanse kiezers. De nepzoen tussen Sánchez en Ábalos laat zien hoe snel een kunstmatig beeld miljoenen mensen kan bereiken.
De vraag is niet alleen hoeveel invloed AI op de verkiezingscampagne krijgt, maar vooral of kiezers straks nog kunnen onderscheiden wat echt is en wat niet.