Zapatero als verdachte: ‘caso Plus Ultra’ wordt zwaarste corruptiezaak tegen Spaans oud-premier ooit

Wat begon als een politieke ruzie over coronasteun aan een kleine luchtvaartmaatschappij, is inmiddels uitgegroeid tot het zwaarste justitiële dossier tegen een voormalig Spaanse premier ooit. José Luis Rodríguez Zapatero moet zich op 2 juni verantwoorden bij de Audiencia Nacional.

Het begon met Plus Ultra. Een kleine Spaanse luchtvaartmaatschappij met nauwe banden met Venezuela, die in 2021 53 miljoen euro aan staatssteun ontving uit het pandemiefonds voor strategische bedrijven. De toekenning riep meteen vragen op: was Plus Ultra wel levensvatbaar genoeg? Voldeed het aan de voorwaarden? En waarom juist dit bedrijf?

Jaren later blijkt die vraag het begin te zijn geweest van een onderzoek dat nu de naam draagt van een van de bekendste politici van modern Spanje.

Een stabiele structuur, zeggen de rechercheurs

De UDEF, de gespecialiseerde financiële politie van Spanje, concludeert dat er rond de toekenning van die staatssteun een georganiseerd netwerk van bemiddelaars actief zou zijn geweest. Daarin was Zapatero een centrale figuur. Geen informeel lobbywerk, zeggen de onderzoekers in hun recente rapporten, maar een stabiele, hiërarchische structuur gericht op het beïnvloeden van overheidsbesluiten in ruil voor commissies.

De rapporten verwijzen naar interne communicatie bij Plus Ultra: WhatsApp-berichten en e-mails waarin wordt gesproken over contacten met ‘los Zapatero’ tijdens de aanvraag en beoordeling van het steunpakket. Ook is in parlementaire hoorzittingen een contract ter sprake gekomen waarin een vergoeding van 1 procent over de staatslening van 53 miljoen euro was vastgelegd. Plus Ultra deed daarnaast betalingen aan bedrijven van een goede vriend van Zapatero die in Venezuela actief was en deuren zou hebben geopend voor de maatschappij.

Zapatero opgeroepen als verdachte

Op basis van deze bevindingen heeft de Audiencia Nacional Zapatero formeel als verdachte aangemerkt. In een rechterlijk bevel van 85 pagina’s wordt hij omschreven als het hoofd van een ‘stabiele en hiërarchische structuur’ die overheidsbeslissingen zou hebben gestuurd. De verdenkingen zijn zwaar: deelname aan een criminele organisatie, beïnvloeding van overheidsbesluiten, witwassen en valsheid in geschrifte. Hij moet op 2 juni verschijnen.

Zapatero zelf ontkent alles. Hij heeft geen commissies ontvangen, zegt hij. Hij heeft zich niet onrechtmatig bemoeid met overheidsbesluiten en presenteert de verdenkingen als ongegrond. Plus Ultra liet weten ‘normaal’ te blijven opereren en bereid te zijn met justitie samen te werken.

De aanklagers die verder willen gaan

De zaak maakt ook buiten het Openbaar Ministerie partijen juridisch actief. Naast de officiële aanklager hebben drie organisaties zich als ‘volksaanklager’ (acusación popular) in de zaak gevoegd. Met dit typisch Spaanse rechtsinstrument kunnen burgers en organisaties als aanklager optreden, zonder direct zelf slachtoffer te zijn. Het gaat om de PP, Vox en de conservatieve pressiegroep Hazte Oír. De rechter vroeg deze week of de drie beter tot één gezamenlijke aanklacht kunnen worden samengevoegd.

Hazte Oír gaat hier het verst. De organisatie diende maandag een uitgebreid verzoekschrift in bij de rechter, om ook de vrouw van Zapatero, Sonsoles Espinosa, en zijn twee dochters Laura en Alba formeel als verdachte aan te merken. Espinosa zou medehouder zijn van een bankrekening waarop geld binnenkwam van een consultancybedrijf dat in het onderzoek opduikt. De dochters worden in verband gebracht met een vennootschap die als onderdeel van de financiële structuur wordt gezien.

Daarbovenop vraagt Hazte Oír dat negen voormalige ministers die het reddingspakket voor Plus Ultra goedkeurden als verdachte worden opgeroepen. Daaronder Pablo Iglesias, Alberto Garzón en Arancha González Laya en ook oud-minister Ábalos en diens voormalige adviseur Koldo García. Vooralsnog gaat het om verzoeken en heeft de rechter nog niets besloten. Toch laat het zien hoe breed de zaak aan het uitwaaieren is.

Venezuela, witwassporen en internationale rechtshulp

De zaak reikt ook verder dan één steunpakket aan een luchtvaartmaatschappij. UDEF en het anticorruptieparket onderzoeken bredere geldstromen tussen Spanje en Venezuela. Het gaat om leningen, transacties en mogelijke witwasroutes rond Venezolaans geld waarbij Plus Ultra in beeld komt. Via internationale rechtshulpverzoeken aan onder meer Frankrijk en Zwitserland probeert justitie zicht te krijgen op de volledige financiële structuur achter de betrokken bedrijven en bemiddelaars.

Ondertussen is vanuit Brussel duidelijk geworden dat de Europese Commissie weliswaar het algemene staatssteunkader voor pandemiemaatregelen goedkeurde, maar nooit expliciet groen licht gaf voor dit specifieke reddingspakket voor Plus Ultra. Dat is inmiddels een belangrijk twistpunt geworden.

‘Het is serieus’, aldus PSOE over caso Plus Ultra

Politiek is de schok groot. Volgens Spaanse media zoals El País wordt binnen de PSOE, de partij van Zapatero, onderhands erkend dat ‘het met Zapatero serieus is.’ Publiekelijk houdt de partij de boot af en wijst op de onschuldpresumptie. Begrijpelijk in een zaak die geen precedent kent in de recente democratische geschiedenis van Spanje. Voor het eerst moet een voormalig premier, die het land acht jaar leidde, zich als verdachte verantwoorden in een groot corruptie- en witwasonderzoek.

Hoe stevig de aanwijzingen uiteindelijk blijken, zal nu in de zaal van de Audiencia Nacional moeten blijken. Op 2 juni weten we meer.