Else Beekman
Elke zomer teisteren grote bosbranden Spanje. En elke zomer verschijnen er ook weer dezelfde hardnekkige verhalen op sociale media over waarom die branden ontstaan. Veel van die verhalen kloppen niet, maar ze verspreiden zich razendsnel, zeker in tijden van hitte, rook en paniek. Hieronder een overzicht van de meest voorkomende fabels, en wat er volgens onderzoek en officiële bronnen wél waar is.
Waarom ontstaan er zoveel geruchten?
Bosbranden zorgen voor onzekerheid, schokkende beelden en veel gespreksstof online. Dat is precies de voedingsbodem waarop nepnieuws goed gedijt. Mensen zoeken een duidelijke schuldige, een wet, een complot, een groep mensen, terwijl de werkelijke oorzaken vaak complexer en minder spannend zijn.
Fabel 1: “We mogen het bos niet meer schoonmaken”
Dit is misschien wel het meest verspreide gerucht. Het idee is dat wetgeving (de Spaanse boswet, de Agenda 2030 van de VN, of Europese regels) het verboden zou hebben om onderhoud te plegen aan bossen: geen snoeien, geen struiken verwijderen, geen hout oogsten.
Dat klopt niet. Geen van deze regelingen verbiedt bosonderhoud. Sterker nog, de Spaanse boswet verplicht regio’s juist om jaarlijkse plannen te maken voor actieve brandpreventie, zoals snoeien en het verwijderen van dood plantmateriaal.
Wat wél waar is: in de zomer en tijdens hittegolven gelden tijdelijke beperkingen voor activiteiten die vonken kunnen veroorzaken, zoals het verbranden van snoeiafval, barbecueën of het gebruik van bepaalde machines. Dat zijn preventieve, tijdelijke maatregelen, geen permanent verbod op bosbeheer.
Een groot deel van het probleem is juist het tegenovergestelde van “te veel regels”: er is te weinig onderhoud. Elk jaar groeit er in Spanje veel meer hout aan dan er wordt geoogst, waardoor brandbaar materiaal zich blijft opstapelen.
Fabel 2: “Het is altijd warm geweest in de zomer, dit heeft niks met klimaatverandering te maken”
Ook dit is onjuist. Onderzoek van de wetenschappelijke groep World Weather Attribution laat zien dat klimaatverandering de extreme omstandigheden die tot de grote branden van 2025 in Spanje en Portugal leidden, tot 40 keer waarschijnlijker heeft gemaakt. Ook maakte klimaatverandering de hittegolven die daarbij hoorden veel waarschijnlijker.
De cijfers spreken voor zich: 2024 was het warmste jaar ooit gemeten, en de laatste jaren behoren tot de warmste sinds het begin van de metingen. Langere hittegolven en aanhoudende droogte zorgen voor uitgedroogde bossen die extreem snel en heftig kunnen ontbranden.
Fabel 3: “Alle bosbranden tegenwoordig zijn ‘zesde generatie’-branden”
Zogeheten zesde generatie-branden zijn extreem heftige branden die hun eigen weer creëren: ze vormen pyrocumuluswolken die kunnen uitgroeien tot vuurstormen, en gedragen zich zo onvoorspelbaar dat blussen bijna onmogelijk wordt.
Dit type brand komt inderdaad steeds vaker voor, maar het is niet zo dat elke grote brand hieronder valt. Alleen branden die daadwerkelijk het lokale weer beïnvloeden, vallen in deze categorie. Het risico dat een brand hiertoe uitgroeit is wel reëel en neemt toe, maar het is geen automatisme.
Fabel 4: “Er bestaat georganiseerde brandstichting, een soort ‘vuurterrorisme'”
Na elke grote brandgolf duiken termen op als georganiseerde brandstichting, milieuterrorisme of maffiapraktijken. Onderzoek van het Spaanse Openbaar Ministerie over meerdere jaren vond geen bewijs voor gecoördineerde criminele netwerken achter bosbranden.
Er is wel degelijk sprake van opzet en van onachtzaamheid die tot branden leiden, maar dat is iets anders dan een georganiseerd complot. Het idee van een onzichtbare vijandige organisatie leidt vooral af van de echte, minder spectaculaire oorzaken: verouderd landgebruik, gebrekkig bosbeheer en te weinig investering in preventie. Ook belangrijk: de wet voorziet al in straffen tot 20 jaar cel voor brandstichters. Het probleem zit vooral in de opsporing — daders worden zelden geïdentificeerd en veroordeeld.
Fabel 5: “Branden worden aangestoken om te kunnen bouwen of zonneparken/windmolens te plaatsen”
Ook een terugkerende klassieker: het idee dat verbrand land daarna snel wordt “vrijgegeven” voor bouwprojecten of hernieuwbare energie.
Dit is misleidend. De Spaanse boswet bepaalt dat verbrand bosgebied minstens 30 jaar niet van bestemming mag veranderen. Er bestaat een uitzondering voor projecten van “dwingend algemeen belang”, maar die vereist onder meer dat het project al vóór de brand gepland stond, formeel als algemeen nut is aangemerkt, en goedkeuring heeft van de regionale overheid. Sinds deze wet bestaat, is er geen enkel publiek bouwproject uitgevoerd op verbrande grond, en zijn er geen bewezen gevallen van speculatie.
Bovendien is een brand helemaal niet nodig om zonneparken, windmolens of mijnbouw te realiseren: die kunnen in Spanje al op landbouw- of bosgrond worden aangelegd zonder bestemmingswijziging. De verplichte milieutoetsing geldt sowieso, met of zonder brand.
Fabel 6: “De schuld ligt bij de eucalyptusbomen”
Vooral in Galicië en Portugal hoor je vaak: de eucalyptus is de boosdoener, omdat de boom snel brandt door zijn olie en bladafval. Dat klopt gedeeltelijk, maar het is niet het hele verhaal.
Ourense, de provincie met de meeste branden van Spanje, heeft nauwelijks eucalyptusbomen. In Galicië en Portugal branden juist struikgewas en graslanden vaker dan eucalyptus- of dennenbossen. Grote, goed onderhouden eucalyptusplantages in het noorden branden zelden, terwijl verwaarloosde plantages elders juist wél vaak in brand vliegen.
De ontbrandbaarheid van een bos hangt dus minder af van de boomsoort en veel meer van hoe het beheerd wordt: hoeveel brandbaar materiaal zich opstapelt en hoe het is gestructureerd. Verwaarloosde plantages, in Galicië gaat het om zo’n 40% van alle eucalyptusgrond, zijn het echte risico, niet de boomsoort op zich.
Fabel 7: “Drones en helikopters veroorzaken de branden”
Bij nieuwe branden circuleren regelmatig video’s van drones of helikopters die vuur “afwerpen”, met het onderschrift dat zij de brand veroorzaken. In werkelijkheid tonen deze beelden meestal tegenvuur of gecontroleerde afbrandingen: een erkende blustechniek waarbij kleine stukken struikgewas bewust worden afgebrand om te voorkomen dat het hoofdvuur daar later feller gaat branden.
Fabel 8: Beelden die uit hun context zijn getrokken of met AI zijn gemaakt
Tijdens elke grote brand duiken foto’s en video’s op die eigenlijk van een andere brand, een ander land of een eerder jaar zijn — of die volledig met kunstmatige intelligentie zijn gegenereerd. Deze beelden worden gedeeld alsof ze de actuele situatie tonen, wat paniek en verwarring vergroot.
Wat is dan wél de echte oorzaak?
Uit alle drie de bronnen komt hetzelfde beeld naar voren: het probleem is niet te veel regelgeving, maar te weinig beheer.
- Meer dan 77% van de Spaanse bossen heeft geen beheerplan. Dat leidt tot eentonige, jonge, weinig diverse bossen die extra kwetsbaar zijn voor vuur.
- De plattelandsvlucht speelt een grote rol. Meer dan 2,3 miljoen hectare landbouwgrond ligt inmiddels braak, en de schapen- en geitenstapel — die van oudsher begroeiing kort hield — is de afgelopen dertig jaar met 30 tot 40% gekrompen.
- Zonder mensen die het land bewerken, hoopt zich brandbaar materiaal op. Traditioneel gebruik van vee, begrazing en kleinschalig bosbeheer hielden dit vroeger in balans.
- Klimaatverandering versterkt dit alles: langere hittegolven en drogere zomers maken die opgestapelde biomassa nog brandbaarder.
Kortom: het is een combinatie van klimaatverandering én een verwaarloosd platteland. Niet een verbod op onderhoud, niet een complot, en niet één enkele boomsoort.
Hoe herken je bulshit tijdens een brand?
Alle drie de bronnen geven vergelijkbare tips om niet in nepnieuws te trappen:
- Check de bron. Komt het bericht van een officiële instantie of van een anonieme social media-account?
- Controleer datum en locatie van foto’s en video’s. Oude beelden of beelden uit een ander land worden vaak hergebruikt als “actueel”.
- Wees achterdochtig bij alarmerende berichten zonder afzender, zeker bij vaak doorgestuurde audio’s of video’s.
- Deel geen berichten die zonder bewijs een schuldige aanwijzen.
- Vertrouw op officiële bronnen zoals de Spaanse regering (La Moncloa), Protección Civil, het ministerie van Binnenlandse Zaken, het ministerie voor Ecologische Transitie, de weerdienst AEMET, de regionale hulpdiensten, en het noodnummer 112.
Bronnen
Dit artikel is gebaseerd op drie recente publicaties over desinformatie rond bosbranden in Spanje:
- WWF Spanje – Verdades basadas en la ciencia y en los datos (over mythes rond bosbeheer, klimaat, zesde generatie-branden, brandstichting, herbestemming en eucalyptus)
- La Moncloa – Incendios forestales y desinformación: cuáles son los bulos más habituales y cómo evitarlos, ontwikkeld in het kader van het project Prebunking at Scale met steun van de European Fact-Checking Standards Network (EFCSN)
- Newtral.es, Blanca Perelló (11 juli 2026) – Los bulos y desinformaciones más virales que se difunden sobre los incendios forestales, met onder meer citaten van onderzoekers José Valentín Roces-Díaz (Universiteit van Oviedo) en Cristina Santín Nuño (IMIB-CSIC)
Onderliggende data komt onder andere van World Weather Attribution en de Spaanse boswet (Ley 43/2003 de Montes).