Else Beekman
Wie tijdens de Semana Santa in Andalusië de gitano-broederschappen meemaakt, ziet veel meer dan een traditionele processie. In Sevilla, Málaga en Granada brengen deze broederschappen met historische wortels in de Roma-gemeenschap een eigen sfeer mee, met diepe devotie, veel emotie en de onmiskenbare klank van de ‘saeta’. Voor veel bezoekers tonen hun processies een van de meest indrukwekkende kanten van de Goede Week.
In Spanje is het gebruik van het woord ‘gitano’ als culturele aanduiding nog steeds gangbaar. Tegelijk is het een term die – net als ‘zigeuners’ in het Nederlands – ook door hardnekkige vooroordelen en discriminatie gebruiken veel mensen zelf het woord gitano als culturele aanduiding. Tegelijk is het een term die – net als ‘zigeuners’ in het Nederlands – ook beladen kan zijn door hardnekkige vooroordelen en discriminatie. In dit artikel gebruiken we het woord vooral waar het gaat om officiële namen van broederschappen en de lokale Andalusische context.
De bekendste van de gitano-broederschappen is zonder twijfel de Hermandad de los Gitanos in Sevilla. De regels van deze broederschap werden in 1753 goedgekeurd tijdens de oprichting in het klooster Convento del Espíritu Santo in de wijk Triana, toen nog een bolwerk van de Roma-gemeenschap. Opvallend, want in die tijd werden Roma in Spanje zwaar achtergesteld.
Gitano-broederschap als erkenning en bescherming
Dat maakt het ontstaan van deze broederschap extra betekenisvol. Voor veel gitanos was een hermandad niet alleen een manier om hun geloof te tonen, maar ook om gezien te worden als volwaardige leden van de samenleving. Binnen de katholieke wereld van die tijd bood zo’n broederschap iets wat daarbuiten vaak ontbrak: erkenning, bescherming en een plek in het openbare leven.
Rond de oprichting van de eerste gitano-broederschappen leefden Roma in Spanje onder grote druk. Ze kregen te maken met discriminerende wetten, sociale uitsluiting en harde repressie. De Gran Redada van 1749, waarbij in heel Spanje duizenden Roma massaal werden opgepakt en gezinnen uit elkaar werden gehaald, lag nog vers in het geheugen. Tegen die achtergrond was een broederschap niet alleen een religieuze stap, maar ook een manier om waardigheid, bescherming en zichtbaarheid te vinden binnen de officiële samenleving.
Vaak wordt 1757 genoemd als het jaar dat Los Gitanos in Sevilla hun eerste processie hielden.
Sevilla: nacht, saetas en een bijna tastbare emotie
In Sevilla trekt de gitano-broederschap tijdens de Madrugá, de nacht van Witte Donderdag op Goede Vrijdag, door de stad. De processie wordt omringd door stilte, verwachting en op onverwachte momenten een stem die door alles heen snijdt en waar menigeen kippenvel van krijjgt.
Die stem is de saeta, de ziel van de processie. Voor wie er niet mee vertrouwd is: dat is een onbegeleide zang, vaak vanaf een balkon of vanuit het publiek voor het passerende beeld van Nuestro Padre Jesús de la Salud. De zang is rauw en klaaglijk, alsof iemand het verdriet en de devotie van dat moment in één adem naar buiten zingt. Dit is het hart van de gitano-traditie en zo’n saeta kan een hele straat stil krijgen. De stijl is vaak een seguiriya of martinete, palos met diepe wortels in de gitano-cultuur.
De devotie eromheen is groot, niet alleen religieus, maar ook cultureel. In de beleving van veel families in en rond Triana hoort deze broederschap bij een gedeeld geheugen van geloof, achterstelling, trots en verbondenheid.
Málaga: minder mythisch, maar minstens zo levend
Ook Málaga kent een broederschap die bekendstaat als Los Gitanos. Dit is de Cofradía de Nuestro Padre Jesús de la Columna y María Santísima de la O. Deze broederschap trekt op Lunes Santo, de maandag voor Pasen, door de stad.
De sfeer in Málaga is anders dan in Sevilla. Minder ingehouden misschien, minder geladen met die ene nachtelijke spanning van de Madrugá, maar juist heel zichtbaar aanwezig in het straatbeeld. De historische band met de Roma-gemeenschap is er duidelijk. In de geschiedschrijving van de broederschap wordt bijvoorbeeld genoemd dat de aanwezigheid van gitano-deelnemers al vroeg opviel. Ook het feit dat het Christusbeeld van Jesús de la Columna in 1942 werd gemaakt door de calé-beeldhouwer Juan Vargas zegt veel over die verbondenheid.
Granada: Sacromonte als decor voor een unieke processie
Buiten Sevilla en Málaga springt vooral Granada eruit. Daar is de tocht van de Cristo de los Gitanos, officieel de Cofradía del Santísimo Cristo del Consuelo y María Santísima del Sacromonte op Miércoles Santo, de woensdag voor Pasen. Dit is al jaren een van de meest bijzondere processies van de stad.
Wie aan Sacromonte denkt, denkt aan de heuvels, de grotwoningen en de diepe band met de Roma-cultuur van Granada. Juist daar tegen het einde van de route krijgt de processie een bijna mythische sfeer. De route, het nachtelijke decor, de saetas en de vreugdevuren maken deze stoet anders dan veel andere optochten in Spanje. Vooral het moment dat de processie rond 4 uur ’s nachts aankomt bij de Abadía de Sacromonte is voor veel toeschouwers onvergetelijk.
Granada laat zien dat de band tussen Semana Santa en de gitano-cultuur niet beperkt blijft tot Sevilla alleen. Ook daar leeft dezelfde mix van devotie, muziek, herinnering en trots.
Waarom juist deze broederschappen zo raken
De kracht van deze broederschappen zit niet alleen in hun uiterlijk of in de muziek. Ze raken aan iets diepers. De gemeenschap die eeuwenlang met uitsluiting, wantrouwen en vervolging te maken had, vindt in het lijdensverhaal van Christus een heel directe betekenis. Dat wil niet zeggen dat elke gitano die processie op dezelfde manier beleeft, maar wel dat deze religieuze taal voor velen ook een taal van herkenning is.
Misschien is dat wel waarom een saeta bij deze processies zo binnenkomt. Door het gezang heen, hoor je ook de geschiedenis. Niet alleen devotie, maar ook overleving, pijn en trots. Mensen kijken niet alleen. Ze wachten, luisteren, slikken, filmen soms even niet meer en laten het moment gebeuren.
Leestip voor wie verder wil lezen
Wie zich verder wil verdiepen in het Sevilla van de achttiende eeuw, kan ook Koningin op blote voeten van Ildefonso Falcones lezen. Deze historische roman speelt in 1748 in Sevilla en laat zien hoe Roma in en rond Triana leefden in de jaren rond de Gran Redada. Opvallend is dat in het boek ook het verlangen naar een eigen broederschap terugkomt. Het is geen historische bron, maar wel een toegankelijke en meeslepende manier om de wereld achter de gitano-broederschappen beter te begrijpen.