Sagrada Familia: het meesterwerk dat zijn schepper overleefde

Op een junidag in 1926 werd Antoni Gaudí in Barcelona aangereden door een tram. Drie dagen later overleed hij. Zijn grootste werk bleef onafgemaakt achter. Bijna een eeuw later wordt er nog altijd gebouwd aan de Sagrada Familia, de basiliek die uitgroeide tot het bekendste symbool van Barcelona.

De Sagrada Familia is al bijna anderhalve eeuw het meest ambitieuze bouwproject van Spanje. Terwijl miljoenen toeristen jaarlijks naar Barcelona reizen om de basiliek te bewonderen, wordt er achter de schermen nog altijd gebouwd. Nu de voltooiing dichterbij lijkt dan ooit, groeit ook de discussie over de vraag of dit nog steeds het meesterwerk van Gaudí is, of inmiddels het werk van zijn opvolgers.

Voor een uitgebreide reportage in El País Semanal kregen journalist Borja Hermoso en fotograaf José Manuel Ballester uitzonderlijke toegang tot delen van de basiliek die normaal gesloten blijven. Hun verslag biedt een unieke blik achter de schermen van een gebouw dat nog altijd niet voltooid is.

Paus opent Toren van Jezus Christus

Op 10 juni krijgt de Sagrada Familia opnieuw een plaats in de wereldwijde schijnwerpers. Dan bezoekt paus Leo XIV de basiliek om de nieuwe toren van Jezus Christus officieel te zegenen en een eucharistieviering op te dragen.

Volgens Esteve Camps, voorzitter van de bouwstichting, kan dat bezoek een vergelijkbare impact hebben als eerdere pauselijke bezoeken aan Barcelona. Toen paus Benedictus XVI in 2010 de basiliek inwijdde, steeg het aantal bezoekers het jaar daarna met bijna de helft.

De belangstelling voor het bezoek van Leo XIV is groot. Voor de plechtigheid zijn ongeveer 4.000 plaatsen beschikbaar, terwijl al meer dan 10.000 aanvragen zijn binnengekomen. De bouwstichting verwacht dat de pauselijke inzegening wereldwijd aandacht zal trekken voor een project dat na 144 jaar nog steeds in ontwikkeling is.

Een kerk die bleef groeien

Toen de eerste steen van de Sagrada Familia in 1882 werd gelegd, kon niemand vermoeden dat de bouw ruim een eeuw later nog steeds zou doorgaan. Een jaar later nam Gaudí het project over. Hij zou er uiteindelijk 43 jaar van zijn leven aan wijden.

De laatste jaren van zijn leven werkte hij vrijwel uitsluitend aan de basiliek. Volgens El País Semanal woonde hij de laatste acht maanden zelfs in een werkplaats op het bouwterrein. De architect wist dat hij zijn levenswerk nooit voltooid zou zien, maar werkte onvermoeibaar verder aan wat hij als zijn belangrijkste opdracht beschouwde. Na zijn dood werd hij begraven in de crypte van de kerk.

Wie vandaag naar de skyline van Barcelona kijkt, ziet hoe zijn visie werkelijkheid is geworden. Met de voltooiing van de toren van Jezus Christus in februari 2026 bereikte de Sagrada Familia een hoogte van 172,5 meter. Daarmee werd zij het hoogste religieuze gebouw ter wereld, hoger dan de kathedraal van Ulm in Duitsland.

Toch is de basiliek nog niet af. Vier aposteltorens en de monumentale Gloriefaçade moeten nog worden gerealiseerd.

Van afschuwelijk naar wereldberoemd

De Sagrada Familia heeft niet altijd bewondering geoogst. De Britse schrijver George Orwell noemde het gebouw ooit zelfs “een van de afschuwelijkste gebouwen ter wereld”. Veel tijdgenoten begrepen weinig van Gaudí’s fantasierijke vormen en ongebruikelijke bouwstijl.

Tegenwoordig is dat nauwelijks nog voor te stellen. De basiliek geldt als een van de meest herkenbare monumenten van Spanje en trekt bezoekers uit alle delen van de wereld.

Volgens kunsthistorica Mireia Freixa, gespecialiseerd in het Catalaanse modernisme en geciteerd door El País Semanal, laat Gaudí zich moeilijk in een architectonisch hokje plaatsen. Zijn inspiratie kwam niet uit andere gebouwen, maar uit de natuur. Boomstammen, bladeren, botstructuren en kristallen vormden het uitgangspunt voor zijn ontwerpen.

Wie de basiliek binnenloopt, begrijpt onmiddellijk wat daarmee wordt bedoeld. De zuilen lijken op boomstammen die zich vertakken tot een stenen bladerdak. Het licht valt door kleurrijke glas-in-loodramen naar binnen alsof het door een bos wordt gefilterd.

Gaudí ontwikkelde bovendien technische oplossingen die hun tijd ver vooruit waren. Zijn dubbel gedraaide zuilen en hyperbolische gewelven verdelen het gewicht van de constructie zo efficiënt dat traditionele gotische steunberen vrijwel overbodig werden.

Een levende bouwplaats

Hoewel de basiliek voor veel bezoekers een voltooid monument lijkt, wordt er dagelijks nog volop gewerkt.

El País Semanal sprak met Jaume Oromí, de algemeen verantwoordelijke voor de werkzaamheden. Hij coördineert ongeveer 150 medewerkers, onder wie steenhouwers, ingenieurs, keramisten, modelbouwers en gespecialiseerde klimmers die op grote hoogte werken.

Een van de meest opvallende nieuwe onderdelen bevindt zich in de toren van Jezus Christus. Daar vormen meer dan 50.000 met de hand beschilderde keramische tegels een kleurrijke voorstelling van het hemelgewelf.

Binnen enkele jaren moet een glazen lift bezoekers naar een uitkijkpunt hoog boven Barcelona brengen.

Het project combineert traditioneel vakmanschap met moderne technologie. Waar Gaudí werkte met gipsmodellen, touwen en gewichten, wordt tegenwoordig gebruikgemaakt van geavanceerde 3D-modellen en digitale bouwtechnieken.

Het succes van de Sagrada Familia

Gaudí voorspelde ooit dat mensen van over de hele wereld naar Barcelona zouden komen om zijn kerk te bewonderen. Die voorspelling is uitgekomen.

Volgens cijfers van de Junta Constructora trok de Sagrada Familia in 2025 ongeveer 4,8 miljoen betalende bezoekers. Daarmee is het het drukst bezochte monument van Spanje en na de Sint-Pietersbasiliek in Rome de meest bezochte kerk ter wereld. De inkomsten bedroegen vorig jaar 134 miljoen euro. Het grootste deel daarvan wordt opnieuw geïnvesteerd in de verdere bouw van de basiliek.

Dat succes kent echter ook een keerzijde. Dagelijks bewegen zich tienduizenden bezoekers rond het monument. Omwonenden klagen regelmatig over drukte, verkeersproblemen en de toenemende toeristische druk op de wijk.

Zelfs Esteve Camps waarschuwde in El País Semanal dat de Sagrada Familia uiteindelijk “aan haar eigen succes ten onder kan gaan”.

Is dit nog wel Gaudí?

Misschien wel de meest fascinerende discussie rond de basiliek gaat niet over architectuur of toerisme, maar over authenticiteit. Hoeveel van de huidige Sagrada Familia is nog werkelijk van Gaudí?

Voorstanders van de voortzetting wijzen erop dat de architect wist dat hij het project nooit zou voltooien. Daarom liet hij modellen, schetsen en gedetailleerde instructies achter voor toekomstige generaties. Zijn opvolgers beschouwen zichzelf als uitvoerders van zijn visie. Critici zien dat anders.

Tijdens de Spaanse Burgeroorlog werd een groot deel van Gaudí’s atelier vernietigd. Veel originele documenten gingen verloren. Sindsdien moesten architecten delen van het ontwerp reconstrueren op basis van foto’s, overgebleven modellen en historische documenten.

In de reportage van El País Semanal noemt de bekroonde architect Jordi Badia de huidige basiliek op sommige punten een toeristische attractie die volgens hem te ver verwijderd is geraakt van de subtiliteit en kwaliteit van Gaudí’s oorspronkelijke werk.

De kritiek is niet nieuw. Al in 1965 ondertekenden prominente architecten, kunstenaars en intellectuelen een manifest tegen de voortzetting van de bouw. Toch lijkt het draagvlak voor het project tegenwoordig groter dan ooit.

De laatste grote uitdaging

Terwijl de torens van de Sagrada Familia bijna voltooid zijn, blijft één onderdeel voor discussie zorgen: de Gloriefaçade. Deze toekomstige hoofdingang van de basiliek moet volgens de plannen worden voorzien van een monumentale trap die grote gevolgen kan hebben voor de omliggende wijk.

Al jaren leidt dat tot debat tussen de bouwstichting, stadsbestuurders, erfgoeddeskundigen en bewoners. Volgens El País Semanal behoort de Gloriefaçade tot de belangrijkste onderdelen die nog moeten worden gerealiseerd en vormt zij tegelijk een van de gevoeligste dossiers rond de voltooiing van de basiliek.

Daarnaast moet nog worden beslist wie verantwoordelijk wordt voor de decoratie van de gevel. Onder de finalisten bevinden zich de Spaanse kunstenaars Miquel Barceló en Cristina Iglesias, evenals de Mexicaanse beeldhouwer Javier Marín.

Hun keuze zal mede bepalen hoe toekomstige generaties naar de voltooiing van Gaudí’s meesterwerk kijken.

Een monument dat nooit stilstond

Daarin schuilt juist de bijzondere betekenis van de Sagrada Familia. De basiliek is geen monument dat op een bepaald moment werd voltooid en daarna onveranderd bleef. Het gebouw is een levend project dat generaties architecten, ambachtslieden, kunstenaars en bezoekers met elkaar verbindt.

Gaudí overleed bijna honderd jaar geleden. Toch wordt zijn beroemdste werk nog iedere dag verder gebouwd.

Misschien is dat wel het grootste wonder van de Sagrada Familia. Niet dat zij ooit voltooid zal worden, maar dat een gebouw dat begon als de droom van één architect al bijna anderhalve eeuw nieuwe generaties blijft inspireren, uitdagen en verdelen.