Else Beekman
Deze stelling van de Spaanse publieke omroep RTVE lijkt vreemd, omdat Spanje het land is met de meeste gebieden die kunnen worden gedefinieerd als ‘demografische woestijn’. Hier wonen minder dan 10 inwoners per vierkante kilometer. Provincies zoals Teruel met 9 inwoners per km2, Cuenca (11,5) en Huesca (14) zijn afgezien van de bewoners van de provinciehoofdsteden praktisch leeg. De Spaanse bevolking concentreert zich echter voornamelijk aan de kusten. De ruim 47 miljoen inwoners concentreren zich op slechts 13 procent van het Spaanse grondgebied.
Hospitalet de Llobregat (Barcelona) heeft de hoogste bevolkingsdichtheid van Europa. Hier wonen meer mensen dicht op elkaar dan in de drukste wijken in Parijs. Het stedelijk gebied van Barcelona kent de hoogste bevolkingsdichtheid van het continent. De gemeente Badalona staat op de derde plaats en veel districten in de steden Madrid, Barcelona en Valencia hebben een hogere bevolkingsdichtheid dan enige andere willekeurige Europese stad.
Onder de vele factoren die de verspreiding van het coronavirus beïnvloeden, zoals sociaalculturele gewoontes, de opbouw van de bevolkingspiramide, economische afhankelijkheid van sociale diensten, investeringen of het gebrek daaraan in de publieke gezondheidszorg, moet de bevolkingsdichtheid ook meegeteld worden. Als het houden van onderlinge afstand een van de belangrijkste maatregelen is om te voorkomen dat het virus zich verspreidt, welke landen zouden dan op basis van hun bevolkingsdichtheid de meeste moeite hebben om deze te garanderen?
Het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en Italië zijn landen die ongeveer even groot of iets kleiner zijn dan Spanje, terwijl daar veel meer mensen wonen en zij dus een hogere bevolkingsdichtheid hebben. Spanje zou in dat opzicht een voordeel moeten hebben: minder mensen en meer ruimte. Doordat een groot deel van Spanje leeg is, gaat deze conclusie mank. De 13% van het Spaanse oppervlak waar het druk is, betreft de kusten en de grote steden zoals Madrid, Barcelona en Valencia.
Bewoonde dichtheid
Volgens Alasdair Rae, professor Stedelijke Studies aan de Universiteit van Sheffield, moet om hier meer over te kunnen zeggen een ander concept worden aangehouden, namelijk de ‘bewoonde dichtheid’. Hier wordt het aantal inwoners per bewoonde vierkante kilometer berekend en niet het aantal inwoners per vierkante kilometer. Het onbewoonde oppervlak van het land wordt hier buiten beschouwing gelaten.
Ook Albert Esteve, directeur van het Centrum van Demografische Studies van de Autonome Universiteit van Barcelona, is het hier mee eens. ‘De bevolkingsdichtheid van een land in zijn geheel heeft om zaken te kunnen vergelijken in dit verband weinig zin. De bevolking is doorgaans ongelijk verdeeld: Spanje heeft een groot oppervlak maar de bevolking leeft geconcentreerd in stedelijke (kust)gebieden. We hebben gemeentes en wijken met de hoogste bevolkingsdichtheden van Europa’.
Spanje bovenaan
In de Europese ranking van bewoonde dichtheid staat Spanje bovenaan met 737 inwoners per km2. Aleen Monaco, Andorra en Malta hebben een hogere bewoonde dichtheid. Italië volgt op enige afstand met een bewoonde dichtheid van 543, dan komen Duitsland (376) en Frankrijk (195).
Feit is volgens onderzoekers dat de ranglijst op basis van bewoonde dichtheid volgens RTVE grote overeenkomsten vertoond met de landen waar de impact van het coronavirus het hoogst is met Spanje, België, Nederland en het Verenigd Koninkrijk op de hoogste plaatsen. Slechts twee landen waar het coronavirus flink heeft toegeslagen hebben een lage bewoonde dichtheid: Zweden en Frankrijk. Zweden week echter flink af wat de maatregelen tegen de verspreiding van het virus betreft en ging bijvoorbeeld niet over tot een lockdown.
20 van de 33 vierkante kilometers in Europa waar de meeste mensen opeen wonen liggen in Spanje, te weten in Barcelona, Madrid en Bilbao. Op basis van gegevens van Eurostat blijkt dat Frankrijk slechts 4 steden telt (Parijs, Lyon, Marseille en Nice) die enige vierkante kilometer hebben waar 20.000 mensen wonen. In Duitsland gaat het om 3 steden (Berlijn, Munchen en Neurenberg) en Spanje telt er 50. Dit zijn praktisch alle provinciehoofdsteden.
Drukke omstandigheden als risicofactor
Toch is het leggen van een directe relatie tussen de verspreiding van het coronavirus en de bevolkingsdichtheid niet eenvoudig en hangt die verspreiding natuurlijk af van meer factoren. ‘In het begin zijn er pogingen gedaan om de invloed van die bevolkingsdichtheid te bewijzen, maar die relatie bleek niet heel duidelijk’, zegt Pedro Gullón tegen RTVE.es. ‘Het is niet zozeer de bevolkingsdichtheid maar vooral de drukke omstandigheden die van invloed zijn. Het leven in steden met een hoge bevolkingsdichtheid is een risicofactor’, concludeert Esteve.
Spanje telt meeste liften per inwoner ter wereld
Vergeleken met andere Europese landen wonen in Spanje heel veel mensen in flats. Volgens Eurostat woont 65 procent van de Spanjaarden in een flat, ten opzichte van 30 procent in Frankrijk en 14,4 procent in het Verenigd Koninkrijk. Een onderzoek uit 2015 van Credit Suisse concludeerde dat Spanje wereldleider is op het gebied van aantal liften per inwoner. Toen de bevolking in de jaren 50, 60 en 70 massaal wegtrok uit het platteland richting de steden werd er vooral verticaal gebouwd om die nieuwe inwoners te kunnen herbergen. In China is een geval bekend van een vrouw die alleen in de lift stond en toch 71 anderen besmette met Covid-19.
De bevolkingsdichtheid in binnenruimtes zegt meer dan die in buitenruimtes, aldus Gullón. ‘Een hoge bewoonde dichtheid betekent ook dat er veel mensen in één woning leven en dat is zeker gevaarlijk. Ook gezien het feit dat het in Spanje vaak gaat om meerdere generaties die bij elkaar in huis wonen. Grootouders leven niet zelden met hun kinderen en kleinkinderen onder één dak.’
In dit verband kan gekeken worden naar het aantal mensen dat in elke woning leeft. Opnieuw volgens gegevens van Eurostat uit 2015 leven in Spanje gemiddeld 2,5 personen in elke woning. Daarmee staat Spanje op de zesde plaats van landen met de meeste personen per woning binnen de EU.
Esteve keek ook nog naar de correlatie tussen de samenstelling van de leeftijden van de inwoners per woning en de impact van Covid. ‘In Spanje hebben we ook te maken met een verouderde bevolking en het feit dat oudere mensen minder vaak alleen wonen dan bijvoorbeeld het geval is in Frankrijk of Zwitserland. Hier leven ze vaker met hun kinderen of hun partner.
Afgeleide gevolgen van bevolkingsdichtheid
De bevolkingsdichtheid van een land heeft nog veel afgeleide gevolgen zoals familiestructuren, leeftijden, relatiegewoontes, culturele gebruiken of arbeidsgerelateerde maatregelen. Steden zijn bijvoorbeeld de plaatsen van verbinding met andere plekken en inwoners van steden ontmoeten elkaar veel in bars in Spanje en families leven dicht bijelkaar dus zien elkaar regelmatig. Dat zijn veelal factoren die meer zeggen dan de dichtheid op zichzelf.