Saskia Plazier
Het duurde even voordat ze eruit waren in Madrid. Na vier uur beraad lag er een besluit. Het Spaanse Hooggerechtshof heeft het stemrecht van duizenden nieuwe Spanjaarden voorlopig opgeschort. Het gaat om mensen die via de zogenoemde ley de nietos de Spaanse nationaliteit kregen. Niet de wet zelf staat ter discussie, maar de manier waarop het ministerie van Justitie deze heeft uitgewerkt. In december volgt de definitieve uitspraak. Die kan gevolgen hebben die verder gaan dan het stemrecht.
In het kort
- De ley de nietos maakte het voor veel kinderen en kleinkinderen van Spaanse ballingen mogelijk om de Spaanse nationaliteit te krijgen.
- Meer dan een half miljoen mensen hebben via deze regeling inmiddels de Spaanse nationaliteit gekregen.
- Het Hooggerechtshof heeft de electorale gevolgen voor een deel van deze nieuwe Spanjaarden voorlopig opgeschort.
- De zaak draait om de vraag of het ministerie van Justitie de ley de nietos te ruim heeft uitgelegd bij de uitvoering.
- In december wordt een definitieve uitspraak verwacht.
Sinds de invoering van de wet kregen meer dan een half miljoen mensen de Spaanse nationaliteit. Een groot deel van hen woont buiten Spanje, vooral in Latijns-Amerika. Als Spaanse staatsburgers kunnen zij zich ook inschrijven in het kiesregister voor Spanjaarden die in het buitenland wonen.
Wat is de ley de nietos?
De ley de nietos, letterlijk de ‘kleinkinderenwet’, maakt deel uit van de Spaanse Ley de Memoria Democrática uit 2022. Dankzij deze wet kunnen kinderen en kleinkinderen van Spanjaarden die in ballingschap gingen, onder bepaalde voorwaarden de Spaanse nationaliteit aanvragen.
Het gaat vooral om families van Spanjaarden die tijdens de Burgeroorlog en de dictatuur van Franco naar het buitenland vertrokken. Kort na de invoering van de wet kwam het ministerie van Justitie met een instructie voor de uitvoering. Volgens die instructie konden Spanjaarden die tussen 18 juli 1936 en 31 december 1955 het land verlieten in principe als ballingen worden beschouwd. Over die uitleg van de wet zijn nu juridische vragen ontstaan.
Waarom grijpt het Hooggerechtshof in?
De extreemrechtse partijen Vox en Iustitia Europa maakten al eerder bezwaar tegen de gevolgen van de ley de nietos voor het kiesregister. Zij zetten vraagtekens bij de sterke groei van het buitenlandse kiesregister en stapten naar de rechter.
Beide partijen tekenden beroep aan tegen een besluit van de Junta Electoral Central (JEC), de Spaanse centrale kiesraad. Die had eerder geoordeeld dat zij niet bevoegd was om toezicht te houden op de gevolgen van deze nationalisaties voor het kiesregister.
Vox en Iustitia Europa vroegen het Hooggerechtshof vervolgens om een voorlopige maatregel. De rechters gingen daarin mee. Voor een deel van de Spanjaarden die op basis van de uitvoeringsinstructie de nationaliteit kregen, zijn de gevolgen voor het kiesregister voorlopig opgeschort.
Volgens de meerderheid van de rechters is daar reden voor. Zij vinden dat de sterke groei van het aantal kiezers in het buitenland mogelijk gevolgen kan hebben voor het verloop van toekomstige verkiezingen. In hun uitspraak spreken ze van een ‘gegrond, reëel en ernstig’ risico voor de transparantie van het verkiezingsproces.
Vijf rechters voor, één tegen
Van de zes rechters stemden er vijf voor de voorlopige maatregel. Alleen rechter Alicia Millán stemde tegen. Volgens haar is niet aangetoond dat er een concreet risico bestaat dat met het kiesregister wordt gesjoemeld. Het tijdelijk beperken van het stemrecht gaat volgens haar daarom te ver.
Ook is er binnen het Hooggerechtshof discussie over de vraag of de rechters in deze zaak wel mogen oordelen over de instructie van het ministerie van Justitie. Die instructie is namelijk niet rechtstreeks aangevochten.
Voorlopig blijft de maatregel van kracht. Op dit moment zijn er geen landelijke verkiezingen uitgeschreven. Het Hooggerechtshof verwacht in december met een definitieve uitspraak te komen.
Stemrecht ley de nietos: wat staat er op het spel?
Voorlopig gaat de uitspraak over het stemrecht en het buitenlandse kiesregister. Tegelijkertijd speelt er nog een grotere kwestie. Het Hooggerechtshof zet ook vraagtekens bij de manier waarop het ministerie van Justitie de ley de nietos heeft uitgevoerd.
Volgens de rechters lijkt de ruime uitleg in de uitvoeringsinstructie mogelijk niet overeen te komen met wat er daadwerkelijk in de wet staat. Of het Hooggerechtshof daar in deze zaak over mag oordelen, is overigens óók onderwerp van discussie. De definitieve uitspraak in december kan daarmee verder gaan dan alleen het kiesregister.
Mogelijke gevolgen van de uitspraak
Als het Hooggerechtshof in december oordeelt dat de instructie van Justitie niet rechtsgeldig is, roept dat ook vragen op over de nationaliteiten die op basis van die uitleg zijn verleend. Volgens El País gaat het inmiddels om meer dan een half miljoen mensen die via deze regeling de Spaanse nationaliteit hebben verkregen. Wat een dergelijke uitspraak voor hen zou betekenen, is nog niet duidelijk.
Voorlopig gaat het alleen om de gevolgen voor het kiesregister. In december moet duidelijk worden hoe het Hooggerechtshof over de uitvoering van de ley de nietos oordeelt en of de uitspraak nog verdere gevolgen krijgt.
Buitenlandse kiezers in de meerderheid
Hoe groot het buitenlandse kiesregister in sommige plaatsen is, blijkt uit recente cijfers. In 164 Spaanse gemeenten staan inmiddels evenveel of meer kiezers in het buitenland geregistreerd dan in Spanje zelf. Madarcos, een klein dorp ten noorden van Madrid, telt bijvoorbeeld 58 kiezers in het buitenland tegenover 54 in Spanje. Het verschil is nog veel groter in Ventrosa in La Rioja: 296 tegenover 45.
De meeste van deze gemeenten liggen in Castilië en León, Galicië, La Rioja, Andalusië en Asturië. Dat heeft overigens niet alleen met de ley de nietos te maken. In veel van deze gebieden speelt emigratie al tientallen jaren een grote rol. Uit de genoemde cijfers valt bovendien niet op te maken hoeveel van de nieuwe inschrijvingen werkelijk voortvloeien uit de ley de nietos.
Spanje schrijft geschiedenis met Jeugdwet: stemrecht vanaf 16 jaar