Saskia Plazier
‘De kwestie tussen Catalonië en Spanje is nog altijd niet opgelost.’ Met die woorden reageerde Carles Puigdemont dinsdag op de uitspraak die zijn terugkeer naar Spanje een flinke stap dichterbij brengt. De voormalige regiopresident van Catalonië sprak vanuit Waterloo, België, waar hij bijna negen jaar geleden ging wonen. Zijn terugkeer lijkt nog slechts een kwestie van tijd. Met de vervroegde verkiezingen in Spanje op 29 november in aantocht, krijgt die terugkeer nu ook politiek gewicht.
De Spaanse media kopten woensdagochtend vrijwel allemaal met de mogelijke terugkeer van Puigdemont. De Catalaanse krant La Vanguardia benadrukt dat de laatste juridische stap nog wel moet worden gezet. Het nationale arrestatiebevel tegen Puigdemont is inmiddels ingetrokken, maar die beslissing is voorlopig. Het Spaanse Hooggerechtshof moet de uitspraak van het Constitutioneel Hof nog bestuderen. Tot zijn zaak definitief is gesloten, keert Puigdemont niet terug naar Spanje.
El País richt zich vooral op de politieke gevolgen van zijn terugkeer. Volgens de krant wil zijn partij Junts die maximaal benutten in de verkiezingscampagne. Puigdemont weegt daarom zorgvuldig af wanneer en hoe hij naar Catalonië terugkeert. Tegelijkertijd wil hij voorkomen dat zijn terugkeer vlak voor de verkiezingen wordt gezien als politiek opportunisme, iets wat hij altijd heeft ontkend.
Vertrek Puigdemont na referendum onafhankelijkheid
Op 1 oktober 2017 hield Catalonië een referendum over onafhankelijkheid. Dat gebeurde ondanks een verbod van het Spaanse Constitutioneel Hof. Kort daarna verklaarde Catalonië zich eenzijdig onafhankelijk van Spanje. Madrid erkende de onafhankelijkheid niet en greep in. De Catalaanse regering werd afgezet en de regio kwam tijdelijk onder rechtstreeks bestuur van de Spaanse regering te staan.
Daarna volgden arrestaties en rechtszaken tegen de leiders van de onafhankelijkheidsbeweging. Negen van hen kregen uiteindelijk gevangenisstraffen tussen de negen en dertien jaar opgelegd. In 2021 verleende de regering van Pedro Sánchez hun gedeeltelijk gratie. Puigdemont was toen al niet meer in Spanje. Hij was kort na de onafhankelijkheidsverklaring samen met enkele leden van zijn regering naar België vertrokken.
In de jaren daarna probeerde Spanje hem meerdere keren voor de rechter te krijgen. Er werden zowel nationale als Europese arrestatiebevelen tegen hem uitgevaardigd. In 2018 werd Puigdemont in Duitsland aangehouden en kwam hij elf dagen later op borgtocht vrij. Drie jaar later werd hij opnieuw opgepakt, ditmaal op Sardinië. Tot een uitlevering aan Spanje kwam het echter niet.
In augustus 2024 dook hij zelfs onverwacht op in Barcelona en hield daar voor duizenden aanhangers een korte toespraak. De politie was massaal aanwezig, maar na zijn toespraak wist hij te verdwijnen. De Mossos d’Esquadra begonnen een grote zoekactie en sloten wegen af. Zonder te zijn aangehouden wist Puigdemont uiteindelijk weer België te bereiken.
Amnestiewet maakt terugkeer mogelijk
Dat Puigdemont nu mogelijk definitief kan terugkeren, heeft alles te maken met de amnestiewet. Die wet werd aangenomen voor Catalanen die vanwege het onafhankelijkheidsproces met justitie in aanraking kwamen. Lange tijd was onduidelijk of Puigdemont er zelf ook volledig onder zou vallen.
Het Spaanse Hooggerechtshof vond van niet. Puigdemont wordt ervan verdacht overheidsgeld te hebben gebruikt voor de organisatie van het onafhankelijkheidsreferendum van 2017. Volgens de rechters viel die verdenking van verduistering niet onder de amnestiewet.
Het Constitutioneel Hof heeft daar nu een streep door gezet. Volgens het hof moet de amnestiewet ook op Puigdemont worden toegepast. Rechter Pablo Llarena trok vervolgens de nationale arrestatiebevelen tegen Puigdemont en de voormalige Catalaanse ministers Toni Comín en Lluís Puig in. Helemaal rond is de zaak daarmee nog niet. Pas als zijn zaak definitief is gesloten, wil Puigdemont daadwerkelijk terugkeren.
Strategische timing voor terugkeer Puigdemont
Achter de schermen wordt al volop nagedacht over het juiste moment van zijn terugkeer. In oktober zijn er verschillende data met een grote symbolische betekenis. Op 10 oktober 2017 sprak Puigdemont in het Catalaanse parlement over onafhankelijkheid, om die vrijwel direct weer op te schorten. Op 27 oktober volgde alsnog de eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring. En op 29 oktober is het precies negen jaar geleden dat Puigdemont Spanje verliet.
Daar komt dit jaar nog iets bij: de vervroegde Spaanse verkiezingen van 29 november. Voor Junts kan de terugkeer van Puigdemont daarom op een gunstig moment komen. De partij rekent op veel media-aandacht rond zijn terugkeer, waar ook lijsttrekker Miriam Nogueras van kan profiteren. Puigdemont zelf houdt vol dat zijn terugkeer niet in dienst moet staan van zijn partij, maar van Catalonië. Zijn entourage benadrukt bovendien dat er geen haast is en dat het juiste moment zorgvuldig moet worden gekozen.
Niet iedereen binnen de Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging vindt dit het juiste moment. Lluís Llach, voorzitter van de separatistische organisatie Assemblea Nacional Catalana (ANC), waarschuwt dat een terugkeer tijdens de verkiezingscampagne juist in het voordeel kan werken van de PP en Vox. Zij kunnen het beeld van een vrij rondlopende Puigdemont gebruiken in hun campagne tegen de regering van Pedro Sánchez. De terugkeer van Puigdemont is daarmee niet alleen een juridische kwestie. Ook het moment waarop hij terugkeert, kan politiek zwaar wegen.
Spaans parlement verwerpt voor eerst algemene staatsrekening met meerderheid PP, Vox en Junts