Else Beekman
Wonen in een camper roept bij velen associaties op met vakantie en vrijheid vieren op droomlocaties, maar voor steeds meer mensen op de Balearen en de Canarische Eilanden is het geen vrije keuze meer, maar pure noodzaak. Door torenhoge huren, schaarse woonruimte en aanhoudende toeristische druk wijken bewoners uit naar campers, caravans en andere geïmproviseerde onderkomens. Het verhaal van een gepensioneerde man in Palma de Mallorca laat zien hoe hard de woningcrisis inmiddels binnenkomt bij gewone inwoners.
De aanleiding voor de nieuwe aandacht voor dit fenomeen is een reportage van Cadena SER over Javier González, een gepensioneerde inwoner van Palma. Hij woont al jaren in een camper omdat hij van zijn pensioen een gewone huurwoning niet meer kon betalen. Volgens de omroep staat zijn situatie niet op zichzelf. Op de eilanden is de groep mensen met werk en een vast inkomen die toch buiten de woningmarkt vallen, groeiende.
Schrijnend is dat het allang niet meer alleen om mensen zonder inkomen of zonder papieren gaat. Ook werknemers in sectoren die essentieel zijn voor het eilandleven, zoals horeca en schoonmaak, komen steeds vaker in kwetsbare woonvormen terecht. In Palma is de parkeerplaats bij Son Hugo intussen uitgegroeid tot een kruising tussen een geïmproviseerde camping en een moderne sloppenwijk. Eind maart stonden daar volgens Cadena SER ongeveer 150 caravans. Onder de bewoners zijn werknemers, gezinnen met kinderen en andere kwetsbare inwoners.
Toeristische druk op eilanden vergroot het probleem
De woningcrisis speelt in heel Spanje, maar op de eilanden komt daar een extra laag bovenop. De ruimte is beperkt, nieuwbouw is niet eenvoudig uit te breiden en de vraag naar woningen blijft hoog. Tegelijk oefent toerisme extra druk uit op de huurmarkt waardoor betaalbare woningen verdwijnen of voor steeds hogere bedragen worden aangeboden.
Ook andere recente berichtgeving wijst in dezelfde richting. elDiario.es meldde deze week nog dat op Ibiza opnieuw tientallen bewoners van geïmproviseerde woonplekken dreigen te worden uitgezet, terwijl zij zelf aangeven dat huren op het eiland voor gewone werkenden nauwelijks nog op te brengen zijn. Daarmee wordt duidelijk dat gedwongen wonen in een camper of in andere noodoplossingen geen incident meer is, maar een terugkerend patroon op meerdere eilanden.
Leven zonder zekerheid en zonder basisvoorzieningen
In een caravan of camper wonen brengt volgens de bewoners veel onzekerheid mee. Bewoners in Son Hugo melden dat zij zich behelpen met sportvoorzieningen om te douchen, met zonnepanelen voor stroom en met wasserettes voor hun kleding. Bovendien betalen sommigen nog honderden euro’s per maand voor een caravan, zonder dat sprake is van een volwaardige woning. Volgens Cadena SER leidde verlies van inschrijving op een vast adres bij sommige bewoners zelfs tot problemen met toegang tot basisrechten en zorg.
Bestaande sloppenwijken op de Spaanse eilanden
Op de Spaanse eilanden zijn in de afgelopen jaren op meerdere plekken complete informele woonzones ontstaan, van heuse sloppenwijken en tentenkampen tot geïmproviseerde caravandorpen. Het eiland Tenerife telt onder meer om nederzettingen bij Guaza, El Fraile en Adeje. Op Gran Canaria en Lanzarote duiken vergelijkbare kampen op langs kustwegen en toeristische zones. Ook op de Balearen is het beeld al langer zichtbaar. Op Ibiza kregen plekken als Can Rova en Es Gorg veel aandacht, terwijl in Palma onder meer Son Hugo, Son Oliva en andere geïmproviseerde woonlocaties groeiden.
Opvallend is dat deze nederzettingen bijna altijd in of vlak bij toeristische gebieden liggen, waar veel seizoenswerk is maar wonen voor gewone inkomens amper nog betaalbaar is. De bewoners zijn vaak werknemers in horeca, bouw, landbouw of toerisme, maar ook lokale gezinnen die door hoge huren uit de reguliere woningmarkt zijn gedrukt. Veel van deze kampen worden na verloop van tijd ontruimd, maar verdwijnen daarmee niet echt. Ze duiken vaak elders weer op, omdat de onderliggende wooncrisis onverminderd blijft bestaan.
Wooncrisis als economische bottleneck
De wooncrisis op de eilanden begint intussen ook de economie zelf te raken. Bedrijven in toerisme, horeca en bouw geven steeds vaker aan dat zij vacatures niet kunnen invullen, simpelweg omdat werknemers geen betaalbare woning kunnen vinden. Op Ibiza heeft volgens recente cijfers driekwart van de mkb-bedrijven de lonen moeten verhogen om personeel aan te trekken of te behouden. Een aanzienlijk deel bestempelt bovendien het huidige toeristische model als onhoudbaar. Doordat het woningtekort blijft oplopen, weigeren steeds meer professionals een baan op de eilanden, of vertrekken na korte tijd weer.
Ook op de Canarische Eilanden wordt die spanning zichtbaar. Daar stonden vorige zomer 60.000 vacatures open, terwijl er tegelijkertijd circa 150.000 werklozen zijn. Veel daarvan nemen die banen niet aan omdat wonen in de buurt van het werk onbetaalbaar is. Ondernemers spreken van situaties waarin werknemers in garages of tijdelijke onderkomens verblijven. Sommige restaurants en hotels zien zich zelfs genoodzaakt (deels) te sluiten of hun aanbod te beperken bij gebrek aan personeel.
Werkgevers grijpen daarom naar noodmaatregelen: hogere lonen, tijdelijke huisvesting of zelfs het invliegen van personeel vanaf andere eilanden of het vasteland. Toch blijkt dat vaak onvoldoende. De conclusie is steeds vaker dat de woningcrisis niet langer alleen een sociaal probleem is, maar een structurele rem op de economie van de eilanden. Zonder betaalbare woonruimte komt ook de motor van het toerisme in de knel.
Welke oplossingen worden genoemd?
Volgens deskundigen die in het radioprogramma Hora 25 aan het woord kwamen, ligt de structurele oplossing vooral in meer sociale en betaalbare woningen, harde beperking en handhaving van (illegale) toeristische verhuur, plus fatsoenlijke huisvesting voor seizoenswerkers. Volgens hen is een veel steviger overheidssturing op de huurmarkt nodig.