Saskia Plazier
Noem ze heldinnen of sterke vrouwen; de Spaanse geschiedenis kent er genoeg. Vrouwen die zelden in de geschiedenisboeken voorkomen, maar wel een belangrijke rol speelden in de ontwikkeling van het moderne Spanje. Clara Campoamor is daar een goed voorbeeld van. Toen Spaanse vrouwen in 1933 voor het eerst mochten stemmen, was dat voor een groot deel te danken aan haar onvermoeibare strijd voor het vrouwenkiesrecht. Wie was de vrouw achter die historische doorbraak?
We schrijven eind negentiende eeuw. Spanje ziet er heel anders uit dan nu. Het land is nog grotendeels agrarisch en de meeste Spanjaarden wonen op het platteland. De economische verschillen zijn groot en in regio’s als Andalusië, Extremadura en delen van Castilië hebben veel mensen moeite om rond te komen.
In 1898 volgt een nieuwe klap. Na een korte oorlog met de Verenigde Staten verliest Spanje zijn laatste grote koloniën: Cuba, Puerto Rico en de Filipijnen. Daarmee komt definitief een einde aan het Spaanse koloniale tijdperk.
Spanje worstelt met dat verleden en wat volgt is een periode van politieke instabiliteit, sociale onrust en regeringen die elkaar in hoog tempo opvolgen. Vrouwenrechten zijn in grote delen van Europa nog nauwelijks aan de orde, laat staan in het conservatieve Spanje.
In dat Spanje wordt op 12 februari 1888 in Madrid een meisje geboren: Carmen Eulalia Campoamor Rodríguez, beter bekend als Clara. Niemand kan dan vermoeden dat zij later een van de bekendste voorvechters van vrouwenrechten in Spanje zal worden.
Van naaister tot advocaat
Clara groeit op in een bescheiden gezin in de wijk Maravillas, het huidige Malasaña, in Madrid. Als ze tien jaar oud is, overlijdt haar vader. Het gezin heeft het financieel moeilijk en Clara stopt met school: er moet gewerkt worden voor de kost. Ze pakt alles aan en verdient haar geld onder andere als naaister en winkelbediende. Later werkt ze als stenograaf en telefoniste voor de Spaanse overheid.
In 1909 slaagt ze voor een ambtenarenexamen bij de telegraafdienst en enkele jaren later geeft ze les in stenografie en typen aan volwassenen. Ondertussen schrijft ze voor verschillende kranten en raakt ze betrokken bij de opkomende feministische beweging in Spanje.
Op haar 32e besluit ze de schoolbanken weer in te gaan. Ze combineert werk en studie, behaalt haar diploma en begint aan een rechtenopleiding. In 1924 studeert ze in recordtempo af aan de Complutense Universiteit van Madrid. Een jaar later wordt ze, na Victoria Kent, de tweede vrouw die wordt toegelaten tot de Orde van Advocaten van Madrid.
Intellectuele tijdsgenoten
In dezelfde periode maakt Campoamor naam binnen de Spaanse feministische beweging. Ze schrijft voor kranten, geeft lezingen en komt over de vloer bij het Ateneo de Madrid, waar schrijvers, kunstenaars, politici en andere denkers elkaar ontmoeten.
Haar tijdsgenoten zijn niet de minsten. Ze kruist er het pad van schrijfster Carmen de Burgos, een van de eerste vrouwelijke journalisten van Spanje. En ook begeeft ze zich in dezelfde kringen als Victoria Kent en schrijfster Carmen Eva Nelken, beter bekend onder haar pseudoniem Magda Donato. Via haar werk als secretaresse van Salvador Cánovas bij de conservatieve krant La Tribuna groeit bovendien haar belangstelling voor de politiek.
Strijd voor het vrouwenkiesrecht
In 1931 wordt Clara Campoamor verkozen tot parlementslid. Voor het eerst zitten er vrouwen in het Spaanse parlement en zij is er een van. Niet veel later schrijft ze opnieuw geschiedenis als eerste vrouw die het woord voert in de parlementaire zaal.
Voor Campoamor is een ding ondenkbaar: vrouwen moeten kunnen stemmen. Volgens haar is een democratie niet compleet zolang de helft van de bevolking van het stemhokje wordt uitgesloten. Maar daar denkt niet iedereen hetzelfde over, zelfs niet binnen de vrouwenbeweging.
Opmerkelijk genoeg komt de felste kritiek van medeparlementariër Victoria Kent. Zij vreest dat veel Spaanse vrouwen onder invloed van de kerk conservatief zullen stemmen en dat de jonge republiek daardoor verzwakt raakt. Volgens Kent is Spanje nog niet klaar voor vrouwenkiesrecht. Campoamor ziet dat anders en houdt voet bij stuk. Gelijkheid, vindt zij, is geen recht dat je kunt uitstellen tot een politiek gunstig moment.
De discussie verdeelt het parlement. Uiteindelijk stemt een meerderheid op 1 oktober 1931 vóór het vrouwenkiesrecht. Twee jaar later trekken Spaanse vrouwen voor het eerst naar de stembus voor nationale verkiezingen. Een mijlpaal voor Clara.
Wie was Victoria Kent?
Ballingschap
De Spaanse Burgeroorlog maakt een abrupt einde aan haar politieke carrière. Wat volgt is een leven ver van het land waar ze zo hard voor gevochten heeft. In 1938 belandt Clara via Parijs en Uruguay in Buenos Aires. Ook in ballingschap werkt ze onvermoeibaar door. In Argentinië doet ze dat als journaliste, schrijfster, vertaler, docent en jurist. Daarnaast publiceert ze honderden juridische artikelen over vrouwenrechten en familierecht.
Ze schrijft verschillende boeken, onder meer La revolución española vista por una republicana, El pensamiento vivo de Concepción Arenal en Sor Juana Inés de la Cruz. Tussen 1950 en 1952 is ze bovendien de enige vrouw in het bestuur van het Ateneo Ibero-Americano in Buenos Aires.
Terugkeren naar Spanje lukt haar uiteindelijk nooit meer. In 1955 verhuist ze naar Lausanne in Zwitserland. Daar overlijdt ze in 1972 op 84-jarige leeftijd. Trouwen en kinderen krijgen doet ze nooit. Daarmee kiest ze voor een onafhankelijk leven dat voor vrouwen in die tijd allesbehalve vanzelfsprekend is.
Nalatenschap
Een plein met haar naam in San Sebastián, de stad waar ze enige tijd woonde en werkte. Een buste bij cultureel centrum Conde Duque in Madrid. Daarnaast zijn ook verschillende scholen, bibliotheken en straten naar Clara Campoamor vernoemd. Op 8M, Internationale Vrouwendag duikt haar naam wat vaker op. Maar voor velen is het vaak even zoeken wie de vrouw achter die naam eigenlijk was.
Haar grootste nalatenschap is niet die naam op een gevel of een sokkel. Die ligt in het stemhokje. Sinds 1933 kunnen Spaanse vrouwen dankzij haar strijd hun stem uitbrengen bij nationale verkiezingen. Daarmee veranderde Clara Campoamor de Spaanse democratie voorgoed.
“Vrijheid leer je door haar uit te oefenen.”
Vergeten vrouwen onder Franco: Spaanse heldinnen